Üç Tanımlama, Üç Yanlış…

Ä°letiÅŸim olanaklarının çoÄŸalıp yaygınlaÅŸması güzel bir ÅŸey. Bu yöndeki geliÅŸmelerin katlanarak sürmesi de… Dünyamızda durum bu.

Bu durum bağlamında ben şöyle düşünmeden edemiyorum: eğer bir ülkenin dünyadaki gelişmelere katkısı yoksa, orada şu iki yoldan birine gidilecektir: ya bu gelişmelerden uzak kalınacaktır ya da hazıra konulacaktır. Her iki olasılık da o ülkenin zarar görmesi sonucuna yol açar.

Bir ülkenin dünyadaki gelişmelere katkısının olmaması ne demek? O ülkenin insanlarının bilgi ortalamasının dünya ölçülerine göre düşük olması demek.

Sözü uzatmadan sonuca bakalım:

• GeliÅŸmelerden uzak kalınmışsa, o ülke, eninde sonunda geliÅŸmiÅŸ ülkelerin egemenliÄŸine girecektir. Şöyle ya da böyle…
• Hazıra konma yolu seçilmiÅŸse,

- Beyin göçü,

- Bilgi ortalamasının daha da düşmesi,

- Kimlik yitimi,

- Yüksek parasal giderler,

- Borçlanma,

- vb. …..

Bu olguların doÄŸuracağı sonuç da -ÅŸu ya da bu biçimde- geliÅŸmiÅŸ ülkelerin egemenliÄŸine girmek…

İki yol da aynı yere çıkıyor.

*

Bu karanlık görünümün ağırlığını bilmem dağıtır mı, bir ülke için kötü sonuçlara yol açan olgulardan sıraladığım birinin, bilgi ortalamasının git gide düşmesinin, örneÄŸin, kültür alanındaki gülünç yansımalarından üç örnek vermek istiyorum. Bunlar yalnızca birer sözcük…

> Ä°lki duayen sözcüğü… Fransızcadan gelmiÅŸ dilimize. Bu dilde doyen biçiminde yazılıyor, duayen diye sesletiliyor. Biz de böyle söylüyoruz. Birkaç anlamı var: dekan; bir ülkedeki diplomatların kıdemce baÅŸta olanı; bir topluluÄŸun en yaÅŸlı üyesi, baÅŸta gelen üye, en kıdemli kiÅŸi, bir meslekte kıdemce baÅŸta olan kiÅŸi. Biz duayen sözcüğünü bunlardan daha çok sonuncusu için kullanıyoruz; Türkçesi baÅŸeski, aksakal.

Buraya kadar iyi; rezalet ölçüsündeki gülünçlük ÅŸurada: bu sözcüğü kullanacak denli söz sahibi olması, bilgili olması gerekenler çıkıyorlar tv’lere, kimi kiÅŸileri bu sözcükle konumlandırıyorlar! Hem de, örneÄŸin, “… müziÄŸinin duayenlerinden” diyerek… Oysa, bu sözcük, bir alanda ancak bir tek kiÅŸi için kullanılabilir. Ä°ÅŸ bu kadarla kalsa yine iyi… Bizde, dua okuyan, dua eden anlamında a harfleri uzun okunan duahan diye bir sözcük vardır ya, bizim ‘söz sahibi/bilgili’ (!) muhteremler ne yapıyorlar? Duayenler demekle yetinmiyor, bir de duahan der gibi a’yı uzatıyorlar…

> Ä°kincisi diva. Bu sözcük, daha çok hanım ses ve sahne sanatçılarına verilen bir unvan olarak nerdeyse bütün dillere Ä°talyancadan gelmiÅŸ… ‘İ’ harfi uzun olarak sesletiliyor; kökeni Latince divus sözcüğü.

Divalığa değer görülmek için, olağanüstü üne ulaşmış olmak, tapılacak denli hayranlık kazanmış olmak ve halk tarafından çok sevilip sayılmak gerekiyor. Çoğu kez bu özellikler de yetmez: mesleğinde disiplinli, özverili ve üstün kişilikli olmak da gerekir.

Bu unvan ilk kez ünlü Ä°talyan dramatik soprano Guiditta Pasta‘ya (1798-1865) verilmiÅŸ. Dünyaca tanınan bir diva da Türk soprano Leyla Gencer… Gencer bu unvana, özellikle Donizetti ile Verdi‘nin operalarındaki baÅŸrollerde gösterdiÄŸi baÅŸarının yanı sıra kiÅŸiliÄŸiyle de deÄŸer görülmüştü. Bu baÅŸarının öyküsünü, Zeynep Oral‘ın kaleminden soluÄŸumu tutarak izlemiÅŸtim (Leyla Gencer/Operanın Türk Divası; Sevda Cenap And Müzik Vakfı, 1995).

Evet, o yıllarda bizden de bir diva çıkmıştı… Bugün? Bugün, beyazcama sinek konsa, bir divaya deÄŸme olasılığı düşük deÄŸildir.

> Bence, iÅŸin doruk noktasını, bir önemli sözün son dönemdeki laf ola beri gele kullanımı oluÅŸturuyor. Söz, femi muhsin. Biliniyordur, eski yazımı fem-i muhsin olan ve dilimizde daha çok femi muhsin diye iki sözcüklü olarak söylenip yazılan bu söz öbeÄŸi, Farsça fem (ağız) ve Arapça muhsin (iyilikte, bağışta bulunan, ihsan eden) sözcüklerinden oluÅŸan bir sıfat tamlaması… Ä°hsan edici bir ağız demek oluyor.

Bu tamlamayı dilimize, ihsan edici, güzel bir ağız diye de çevirebiliriz; ancak, buradaki güzel  sıfatı, yetkin, usta demek; ağız da, öğreten, öğretmen, bilgiyi aktaran anlamındadır. Mecaz anlamlar bunlar… Ve yalnızca Türk müziÄŸi çevrelerinde kullanılan bu kavram/nitelendirme, öğretmenlik basamağına yükselmiÅŸ usta müzikçiler için kullanılır(mış). Yani, bu tamlamayı, birisinin aÄŸzının güzel olduÄŸunu belirtmek için kullanmak yanlış.

Birisinin aÄŸzının güzel olduÄŸunu belirtmek, deyince de, Dede Efendi‘nin “Yine bir gül-nihâl aldı bu gönlümü / Sîm-ten, gonca-fem, bî-bedel ol güzel” diye baÅŸlayan rast ÅŸarkısını anımsamamak olur mu? Gonca-fem… Eskilerin, gonca gibi güzel ağızlı demek için kullandıkları tanımlama buydu.

Peki, müziÄŸimizin usta-çırak iliÅŸkisine de dayanan öğretilme/öğrenilme sürecinde önemli yeri olan bu femi muhsin kavramı/deyimi nasıl oluyor da ‘laf ola beri gele’ durumuna düşürülüyor? ÖrneÄŸin, bir ÅŸarkı söyleme yarışmasında yarışmacılardan birisinin seslendirdiÄŸi parçayı temiz bir sesle çok güzel okuduÄŸunu/yorumladığını belirtmek için kullanılarak! Hem de divalığa soyundurulmuÅŸ birilerince…  

Yeri gelmiÅŸken, femi muhsin sözünün doÄŸru kullanılışına bir örnek vereyim: genelaÄŸda Biyografi Net alanında Münir Nurettin Selçuk‘a iliÅŸkin bilgiler arasında ÅŸu tümce de var: “Ãœstadın hocalarından biri Ãœsküdarlı Bestenigâr Ziya Bey’di. Ziya Bey, geleneÄŸin icra üslubunu çok iyi özümlemiÅŸ gerçek bir ‘femi muhsin’, yani eski musikinin güzelliklerini bilen ve öğretebilen ‘ihsan edici, güzel bir ağız’dı”.

*

Oktay Akbal, ikinci büyük savaşın hemen ardından yayımlanan Önce Ekmekler Bozuldu’sunda, savaÅŸ yıllarının Ä°stanbulu’ndan on sekiz-yirmi yaÅŸlarındaki bir gencin sesleniÅŸlerini taşır.

SavaÅŸlar bitmiyor… Ve bozulmalar da… Bugün de dünyamız, biçim ve nitelik deÄŸiÅŸtirmiÅŸ bir savaşın kıskacında. İçerisinde yaÅŸadığımızdan ayırdına tam olarak varamadığımız bir savaÅŸ bu. Yukarıda aktarmaya çalıştığım ÅŸeyler, türlü bozulmalara da yol açan bu savaşın çirkin yüzlerinden yalnızca birinden birkaç ÅŸey… Yaşını başını almış birisinin çığlıklarından birkaç yankı da denebilir. Gülünç ama en az o kadar da acı birkaç yankı…

Diyeceğim, acılardan kurtuluş yok!

İnal Karagözoğlu

Yalıkavak, 5 Kasım 2007

© 2007 İK